Het christelijk geloof beleven in de huidige politieke context heeft te maken met polarisatie (tegenstellingen) en secularisatie (afname van kerkelijke en religieuze invloed op de samenleving).
Voorts is er een verscheidenheid aan politieke opvattingen. Het morele kader van het kerkelijke sociale denken kan behulpzaam zijn om op een verantwoorde wijze politiek te bedrijven of sociaal geëngageerd te zijn ook in het spanningsveld tussen de ethiek van getuigenis of van verantwoordelijkheid.
Het sociale denken van de katholieke kerk is een ‘goed bewaard geheim’ want onvoldoende gekend door de gelovigen. De sociale encycliek van Leo XIII ‘Rerum Novarum’ (1891) heeft een opening gemaakt in de context van de industrialisatie van de 20ste eeuw. Dat was een tijd dat rijkdom werd geproduceerd maar tegelijk grote armoede zichtbaar was. De bedoeling was ‘het goede leven’ voor iedereen!
Vanaf dan werden encyclieken en kerkelijke documenten gepubliceerd telkens met de bedoeling het christelijke sociale denken te actualiseren én richting te geven. Pacem in Terris (Vrede op aarde – 11 april 1963) van Paus Johannes XXIII heeft een pittige dynamiek gegeven. Vaticanum II (1962-1965) heeft een doorslag gegeven met o.m. Gaudium et Spes (Kerk in de wereld). Tot recente encyclieken zoals ‘Laudato Si’ (Zorg voor ons gemeenschappelijk huis- 2015) en ‘Fratelli tutti’ (Broederlijkheid en sociale vriendschap – 2020) van Paus Franciscus. De eerste encycliek van huidige Paus Leo XIV ‘Magnifica humanitas’ (Schitterende mensheid – mei 2026) ligt volledig in historische lijn vanaf Rerum Novarum tot op heden.
De sociale kerkelijke documenten helpen om morele keuzes te maken, ontwikkelingen te duiden en de waardigheid van de mens centraal te zetten. Vier principes functioneren als dragers van het sociale denken: bonum commune (algemeen welzijn), menselijke waardigheid, solidariteit en subsidiariteit.
Bonum commune is het streven om in alle keuzes die we maken steeds het welzijn van allen voor ogen te houden: het welzijn van iedereen! Hoever kunnen onze beslissingen het goede van de gemeenschap en het welzijn van allen dienen. Hierbij komen minstens twee knelpunten om de hoek: ongelijkheid tussen rijke en arme landen; én interne ongelijkheid in eigen samenleving. De rechtvaardigheid eist dat (extreme) ongelijkheden worden afgebouwd tot een aanvaardbaar minimum. Het uitgangspunt moet zijn: wat is goed voor ons allen!
Het ‘oerprincipe’ van ons leven als persoon én als volken is het begrip van ‘menselijke waardigheid’. Het respecteren van de mensenrechten én de menselijke waardigheid van elk persoon is essentieel voor alle tijden en alle plaatsen. Zij moeten door en voor iedereen immers als een universele waarde worden geëerbiedigd. Het gaat telkens om concrete mensen: met een gezicht, geschiedenis en kwetsbaarheid. Zoals vermeld in de Bergrede: menselijke waardigheid geldt voor iedere mens: iedereen mag er zijn, iedereen is waardig!
Solidariteit vraagt om onderlinge verbondenheid. Ijveren voor een samenleving waar we met elkaar verbonden zijn; waarin we met zorg omgaan met de aarde; en ons inzetten voor gelijke kansen. Solidariteit heeft ook een mondiale dimensie: de plicht van solidariteit, de plicht van sociale rechtvaardigheid en de plicht van universele liefde met als doel een meer menselijke wereld te schapen voor allen. Solidariteit zal gericht zijn op het beschermen van de kwetsbare andere.
Het doel van subsidiariteit is om de verantwoordelijkheid zo laag mogelijk in de samenleving te leggen. De mens is een relationeel wezen. Middenveld organisaties (burgers, groepen van burgers, verenigingen en gemeenschappen) die thuis zijn onder de mensen kunnen gestalte geven aan verantwoordelijkheidszin en een beslissing mee richting geven. Vele problemen kunnen vaak al opgelost worden van onderuit. Subsidiariteit vraagt dan wel om degelijke opvoeding, gemeenschapsvorming en een vitaal middenveld.
De pauselijke documenten bieden niet enkel principes aan maar schenken ook een taal of verwoording die helpen om hoopvol (getuigend) en tegelijk realistisch (verantwoordelijk) te blijven. Verwijzend naar het evangelie kan Mattheüs 25 als kerntekst dienen: Christus identificeert er zich in als de hongerige, de dorstige, de vreemdeling, de naakte, de zieke en de gevangene. In de Bergrede worden de zachtmoedigen, de barmhartigen, de vredestichters en degene die hongeren en dorsten naar gerechtigheid zalig genoemd. Het Evangelie heeft een ‘voorkeursoptie’ voor de kwetsbaren en een roeping tot vrede en gerechtigheid.
Het katholiek sociaal denken biedt een brug om de verbinding tussen geloof en samenleving te leggen. Het spreekt over waardigheid, rechten en plichten, solidariteit, subsidiariteit en algemeen welzijn – tevens geworteld in een diep mens- en wereldbeeld.