Wij leven in uitzonderlijke toestanden. Het gelijkheidsbeginsel en het vrijdenken of vrij bewegen waar we zoveel van houden zijn twee begrippen die hun grenzen kennen.
De twee grondgedachten of idealen uit de tijd van de Verlichting (17/18de eeuw) zijn gelijkheid en vrijheid. Wat betekent dit voor onze tijd?
Gelijkheid betekent eigenlijk gelijkwaardigheid. Totale gelijkheid onder mensen bestaat niet. Ondanks alle lichamelijke en geestelijke verschillen tussen mensen is iedereen toch gelijkwaardig. Niemand telt meer dan enig ander. Ik spreek ook over “evenwaardigheid”.
Vrijheid is ook pas mogelijk als er sprake is van redelijkheid, dat wil zeggen verantwoordelijkheid, dat wil zeggen verstandigheid, wijsheid of inzicht.
Wanneer mensen ervaren dat hun vrijheid aan banden wordt gelegd ontstaat vaak een gevoel van onrechtvaardigheid, van onrust en zelfs woede. Wat betekent woede? Die intense kwaadheid die ook wel “toorn” of “razernij” wordt genoemd.
Grieks filosoof Aristoteles omschrijft woede als het verlangen je tegenstander met gelijke munt te betalen, en hem dus te behandelen zoals hij jou behandelt. Maar Aristoteles zal ook oproepen tot bedaardheid, zich niet door zijn emoties laten leiden maar handelen volgens de rede, de redelijkheid.
Niets is ondraaglijker dan permanente angst of onzekerheid. Onzekerheid is iets dat wij verafschuwen. Twijfel of onbehagen voedt soms angst. Soms blokkeert de mens door angstgevoelens. Angst doet ons als bange dieren terugtrekken in tijd en ruimte, doet ons schuilen en vluchten. Als schuilen en vluchten ook niet meer werkt, volgt er een natuurlijke modus van aanvallen en verdedigen. Dat zijn ook niet de meest aangewezen reacties.
Het aanvoelen van angst kan ook een positieve werking krijgen en een krachtig motief zijn voor verandering op voorwaarde dat we de angst daadwerkelijk voelen en die koppelen aan de juiste oorzaak. Zo ontstaat er nieuwe dynamiek en perspectief vooral in het omgaan met conflicten.
Van eigenbelang naar sociaal contract
Een conflict ontstaat door wederzijdse begeertes en verlangens die tegen elkaar botsen. “Eigenbelang eerst” doet botsen met het eigenbelang van de ander. Een conflict kan gevaarlijk zijn, want daarin kan men het onderspit delven en gewond raken of zelfs gedood worden en dat wil niemand. De vraag is dus hoe conflict te voorkomen.
Het antwoord kan liggen in: ga voor een welbegrepen wederzijds en evenwaardig eigenbelang en in onderling afspraken maken, overeenkomsten sluiten, verdragen tekenen, contracten afsluiten. Waarbij de voornaamste afspraken zijn het mijn en dijn te respecteren. Deze afspraken vormen dus de grondslag voor de samenleving. Zij zijn het “sociaal contract”, een methode die tot op vandaag van toepassing is (cfr. Thomas Hobbes, grondlegger van de moderne politieke filosofie, 17de eeuw).
Afspraken maken op basis van waarheid
Van belang is om te zoeken en te streven naar datgene wat echt, juist, zuiver en waar is. Wat ‘echt’ of ‘juist’ is, wordt geacht blijvend te zijn. Heb de waarheid lief! Waarheidsliefde is een deugd. Ze begint met twijfel aan het eigen gelijk, aan het eigen weten en ze wordt vervolledigd door de oprechte wens te weten wat een ander, met een geheel andere opvatting ervan denkt. Vergissen is menselijk. Alleen uit de strijd der beredeneerde meningen komt de waarheid naar voren.
Converseren met andere mensen kan onze gedachten verhelderen. Dialogeren. Overleggen. Uitwisselen. In gesprek gaan. Dialoog betekent: opbouw van een gemeenschappelijke taal en gezamenlijk verhaal. Samen zoeken naar datgene wat mensen samenbrengt en verbind. Dialoog is de enig zinvolle manier van menselijke communicatie. Hieruit groeit er perspectief op toekomst en hoop op beter voor jezelf en de anderen.
Vertragen en verstillen
We dienen onze maatschappij zo te organiseren dat een goed leven het doel wordt. Een maatschappij waar we met zijn allen voorrang geven aan duurzaamheid, aan het opvoeden van kinderen en onderwijzen van jongeren, aan het zorg dragen voor zieken en ouderen, aan het doordachte omgaan met onze leefomgeving. Dat we elkaar weer wat meer gaan steunen en helpen. Dat het weer een samen-leving wordt. Samenleven in “samen-horigheid”. Onze zintuigen en vooral onze oren laten werken. Samenhorigheid vraagt en verlangt om te luisteren naar elkaar en van elkaar te leren.
Een ‘open’ samenleving is een samenleving met mensen met een ‘open’ geest die niet bang zijn voor verschillen en diversiteit, maar deze juist mooi vinden en verwelkomen.
De antieke term voor geluk is “het goede leven”. Geluk is het doel van iedereen. Om die op het spoor te komen kunnen verstilling en vertraging een verademing zijn.